جنگ فقط در میدانهای نبرد و میان نیروهای نظامی اتفاق نمیافتد؛ گاهی یک موشک، در چند ثانیه، زندگی یک خانواده را به پایان میرساند و کودکی خردسال را با زخمهایی تا پایان عمر تنها میگذارد. در جنگ ۱۲ روزه، رایان قاسمیان، نوزاد دوماهه، به همراه پدر و مادرش در حمله موشکی رژیم صهیونیستی به شهادت رسید و برادر پنجسالهاش کیان با ۷۰ درصد جانبازی از این حمله جان به در برد. مستند «رایان» به کارگردانی فاطمه باقری، تلاشی برای ثبت این جنایت و روایت مظلومیت کودکانی است که قربانی حملات آمریکا و اسرائیل شدند. باقری در این گفتوگو از چگونگی شکلگیری ایده ساخت مستند، مسیر پژوهش میدانی، دشواریهای بازسازی صحنه حادثه و جلب اعتماد خانواده شهدا میگوید.
از همایش شیرخوارگان حسینی تا ساخت مستند «رایان»
فاطمه باقری، کارگردان مستند «رایان»، درباره اینکه چه شد دست به ساخت این مستند زد، گفت: «ایام جنگ دوازده روزه بود که داشت منتهی میشد به محرم و همایش شیرخوارگان حسینی. برای همین تصمیم گرفتم برای حضرت علیاصغر(ع) کلیپ کوچکی از شهدای نوزاد کار کنم که آنجا به فکر رایان افتادم. در همین حین از طریق واسطهای مطلع شدم که «رایان» شهید قزوینی است. همچنین متوجه شدم که خانم زهره رسولی، مادر رایان، پزشک متخصص زنان و زایمان بوده و در شهر الوند قزوین فعالیت داشتند و پدر رایان، شهید قاسمیان، در شهرک «لیا» جزو کارآفرینها بودند و کارگاه کوچکی داشتند و رایان کوچولو هم فرزندشان است. جالب است که بعد از اینکه نیت کردم برای این شهید کار کنم، دو روز بعد اعلامیهای که مربوط به رایان میشد را در دو کوچه پایینتر از خودمان دیدم؛ برای همین با خودم گفتم حتماً اینجا خانهای هست که مربوط به رایان میشود. وقتی از همسایهها جویا شدم، متوجه شدم که اینجا خانه رایان بوده است. بالاخره با پیگیریهایی که انجام شد، توانستم شماره خانواده رایان را پیدا کنم و به این شکل مستند «رایان» کلید خورد.»
وی درباره فرایند پژوهش این مستند گفت: «ساخت مستند تقریباً سه ماه زمان برد و پژوهش کار، میدانی بود؛ یعنی ما تکهتکه سرنخهای مهم را پیدا میکردیم و به سراغ خانواده و فامیلهای این شهدا میرفتیم تا با آنها صحبت کنیم. به این شکل بیشتر با خانواده رایان آشنا شدیم. همچنین به سراغ پزشکی که رایان را در قزوین به دنیا آورده بود رفتیم تا بتوانیم بعضی صحنهها را بازسازی کنیم و این فرآیند پژوهش و ساخت ما شد.»
کارگردان مستند «رایان» درباره سختیهای تولید و جلب رضایت خانوادهها گفت: «قطعاً وقتی یک مستند تولید میشود، اطلاعات کافی نداری و باید با سختی اطلاعات به دست بیاوری و بعضی جاها هم بحث امنیتی پیش میآید و اینها سختیهای خودش را دارد. برای مثال، ما میخواستیم طبقه سوم ساختمانی را که شهید طهرانچی در آنجا به شهادت رسیده بودند، فیلمبرداری کنیم. این خانواده برای مهمانی به خانه پدربزرگشان رفته بودند که در طبقه سوم ساختمان شهید تهرانچی بود. هماهنگیهای آنجا با توجه به اینکه ساختمان داشت ترمیم میشد و بازسازی صورت میگرفت، کار سختی بود؛ بهطوری که تعهد جانی و مالی این اتفاق به عهده خود تهیهکننده افتاد.»
جانباز هفتاد درصد پنج ساله
وی ادامه داد: «ما برای برخی سحنهها سراع «بازساری» رفتیم چون از حضور کیان (تنها بازمانده این خانواده و برادر 5 ساله رایان که جانباز هفتاد درصد شده بود) محروم بودیم؛ چون کیان آن موقع در بیمارستان و تحت درمان بود.» باقری همچنین افزود: «به شدت دوست داشتم که کیان کنار ما باشد؛ اما شرایط روحی و جسمی مناسبی نداشت و در بیمارستان بود. علیرغم اصرار به خانواده، آنها هم قبول نکردند که این اتفاق عملی شود و اصرار ما هم شاید مناسب نبود، چون ممکن بود بالاخره عواقبی داشته باشد. این شد که ما سعی کردیم کیان را درگیر نکنیم و به جایش از بازسازی کیان استفاده کنیم.»
این مستندساز ادامه داد: «سختترین قسمتی که حین پژوهش داشتیم، مجاب کردن خانواده رسولی و خانواده قاسمیان برای ساخت این مستند بود؛ چون آنها نگران بودند که شاید نتوانیم بطور کامل و جامع به ابعاد مختلف این زندگی بپردازیم. و در نهایت با توجه به رفتوآمدهایی که داشتیم و گفتگوهایی که انجام شد، الحمدلله توانستیم رضایت آنها را به دست آوریم.» وی اضافه کرد: «در حوزه بحث ساخت هم سختترین پلان ما همان پلانی بود که در آن ساختمان آسیبدیده باید فیلمبرداری میکردیم.»
باقری درباره دیگر فعالیتهایش در این حوزه توضیح داد: «همچنان مشغول ساخت مستند هستم. و مستند «عرفان» را ساختم که از شهدای جنگ رمضان است؛ عرفان یک شهید پاسدار هوا و فضاست، جوان ۲۱ ساله که روایتهای زندگی خودش را دارد. به علاوه بعد از جنگ رمضان، کلیپها و فیلمهای کوتاه و مستندهای مختلفی را در دست دارم و همچنین چند کار هم برای تشییع رهبر شهیدمان انجام دادم.»
حتی به نوزاد دو ماهه هم رحم نکردند
این کارگردان درباره پیام این مستند، گفت: «میخواهم بگویم که «رایان» مستندی بود که در واقع به عنوان یک سند جنایات رژیم صهیونیستی و آمریکایی است و مظلومیت یک کودک را نشان میدهد. و ما برای این مستند از زیرنویس انگلیسی استفاده کردیم که در واقع به زبان بینالملل بگوییم کسانی که مدعی بودند با مردم و بچهها کاری ندارند، حتی به کودکان نوزاد ما و یا افرادی که در جامعه خنثی بوده و مشغول خدمترسانی و از قشر فرهیخته بودند نیز رحم نکردند.»