جشنواره مردمی فیلم عمار از ابتدا با یک مأموریت مشخص شکل گرفت؛ تبیین حقایق و روشنگری در بزنگاههایی که غبار فتنه، تشخیص حق از باطل را دشوار میکرد. نامگذاری این جریان سینمایی به نام عماریاسر نیز یادآور همان نقش تاریخی در بصیرتبخشی و روشنگری است. اما با گذشت بیش از یک دهه از شکلگیری این جشنواره و تغییر صورتبندی مسائل و فتنههای پیشروی جامعه، این پرسش مطرح است که معیارهای داوری و ارزیابی آثار تا چه اندازه با اقتضائات روز متناسب شدهاند؟ سعید مستغاثی، داور دورههای مختلف جشنواره مردمی فیلم عمار، در گفتوگویی ضمن تأکید بر ضرورت حفظ مبانی فکری و هویتی جشنواره، بر اهمیت ارتقای معیارهای سینمایی، پرهیز از فرمگرایی و توجه به سواد تاریخی و فرهنگی در نقد فیلم تأکید کرده است.
سعید مستغاثی، داور دورههای مختلف جشنواره عمار در ابتدا با اشاره به معیارهای همیشگی ارزیابی آثار ارسالی به جشنواره عمار گفت: «این معیارها به ماهیت و تصمیم بنیادین شکلگیری جشنواره بازمیگردد. این جشنواره پس از ماجراهای فتنه ۸۸ و جریانات انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸ تأسیس شد و در سال ۸۹ نخستین دوره آن در راهپیماییهای نه دی برگزار گردید. در آن سالها گستره فتنه چنان بود که رهبر شهید بارها بر ضرورت بصیرت و فهم و درک این مسئله تأکید داشتند و مثال جناب عماریاسر را میآوردند که چگونه در زمان پیامبر(ص) و همچنین در زمان حضرت علیبنابیطالب(ع) و در زمانی که غبار فتنه وجود داشت، در جنگ صفین، جنگ جمل و جنگ نهروان از این سوی سپاه به آن سوی سپاه و از این جبهه به آن جبهه میرفت و مسائل را تبیین میکرد و بصیرت میبخشید. حضرت آقای شهید نیز همواره این مسئله را درباره فتنه ۸۸ مورد تأکید قرار میدادند که باید تبیین شود و آنچه فهمیدهاید بیان گردد.»
وی افزود: «جشنواره عمار نیز بر همین اساس به وجود آمد و ارزیابی آثار ارسالی از همان ابتدا بر این پایه بود؛ یعنی از آغاز، محور اصلی مقابله با فتنه ۸۸ و روشنسازی مسائل انقلاب در جهتهای مختلف، آرمانها، حقایق و واقعیتهای آن و آنچه دشمن با رسانههای مختلفش تبلیغ میکرد، بیشترین تأکید را داشته است و این معیار در دورههای مختلفِ داوری همواره وجود داشته و معیار درستی نیز هست.»
معیارهای ارزیابی مانند فتنهها باید به روز شوند
مستغاثی در ادامه اظهار داشت: «معیار دیگری که باید وجود داشته باشد، وجه سینمایی آثار است؛ چون جشنواره عمار، جشنواره فیلم است و نباید با جشنواره کتاب، تئاتر، سخنرانی و… اشتباه گرفته شود. در ابتدا تأکید کمتری بر این وجه میشد که نقطه ضعف بود، و به همین خاطر بسیار مهم است که وقتی اثری برای جشنواره میآید اول در فیلم و سینما باشد و پس از آن باید به سراغ آن حرفی رفت که می خواهد بزند؛ یعنی در ابتدا «چگونه» گفتنش مهم است.»
وی تصریح کرد: «این معیارها باید هر سال و هر دهه بهروز شوند؛ زیرا فتنهها متفاوتاند و تکامل پیدا میکنند. برای مثال، اتفاقات پس از جنگ دوازدهروزه و جنگ چهلروزه، با فتنه ۸۸ و سپس فتنههای ۹۸ و ۱۴۰۱ بسیار متفاوت است و باید این تفاوتها در معیارهای ارزیابی لحاظ شود.»
خطر فرمگرایی در کمین آثار ارسالی
وی درباره تغییرات کیفی آثار ارسالی گفت: «آثار هر سال تغییرات محسوسی به لحاظ کیفی داشتهاند؛ در اوایل کیفیتها آنچنان قابل بحث نبود اما سال به سال بهتر شد. من در جایی دیگر نیز در دورههای مختلف که داور بودیم عرض کردم شاید در همین چند سال اخیر جشنواره عمار به لحاظ ساختاری و فرم فیلمها یک سر و گردن بالاتر از جشنوارههایی مثل فجر و کودک بوده و حتی از جشنواره فیلم کوتاه و جشنواره سینما حقیقت. یعنی اینکه این آثار به لحاظ کیفیت خیلی بالا رفته. تا آن حد که حتی ممکن است به یک آسیب هم دچار شود. آن هم همان «حجابِ فرم» است که آقا سید مرتضی شهید آوینی میفرمود. یعنی بچهها بعضی مواقع بعضاً فرمگرا شدهاند و آن موضوع را فراموش کردهاند. ولی خب کیفیتها خیلی خوب است و به صورت مثبت میشود ارزیابی کرد، هرچند آن آسیبها را هم دارد که باید رفعش کرد.»
نقد سینمایی؛ آیینهای از سینمای بیسواد
در مستغاثی درباره وضعیت نقد در ساحت سینمای کشور گفت: «حقیقت در مورد نقد سینمایی در کشور به کلیت سینمای کشور بازمیگردد. متأسفانه سینمای ما سینمای باسوادی نیست، سینمای آنچنان پرمعنا و خوشساختی نیست؛ اکثریت و غالب این سینما را عرض میکنم. هر سال ما سه، چهار، پنج اثر خوب داریم و فیلمسازان خوبی داشتهایم و تلاش مدیران قابل تقدیر است، اما در جریان اصلی و در کلیت، ما سینمای باسواد و پرمعنایی نداریم؛ یعنی سینمایی که بتوانیم به عنوان یک «جریان» تلقی کنیم. فضای نقد ما هم مثل همان سینماست؛ همانطور که ما سینمای پر و پیمونی نداریم، نقدمان هم همان است. به قول مرحوم علی حاتمی در فیلم کمالالملک، «ما همه چیزمان به همه چیزمان میخورد.» اینجا هم همینطور است؛ یعنی بیشتر نقدهای ما در واقع گفتن داستان به صورت ناقص است، چون سواد در میان اهالی سینمایی ما متأسفانه کم است؛ کم فیلم میبینند، کم میخوانند و کم مطالعه میکنند.»
وی همچنین ادامه داد: «حالا بحث تبلیغ و تحلیل چیز دیگری است و ورای این حرفهاست. برای نقد مستقل یا غیرمستقل، میتوانیم بگوییم که ما تقریبا فاقد اساس آن مقوله نقد فیلم به صورت استانداردش هستیم و خیلی کم، منتقدی پیدا میکنیم که سواد سینمایی و فراسینمایی داشته باشد که لازمه نقد و تحلیل است. در نقد و تحلیل باید ورای سینما سواد داشته باشی؛ یعنی وقتی فیلم «لینکلن» را تحلیل میکنی باید بدانی لینکلن کی بوده و این اثر تا چه حد وفادار به آن ماجرا بوده یا نبوده. یا مثلاً هملتی که «کوزینتسف» میسازد چرا آن مایههای شکسپیر را زیر پا میگذارد و به چه علت. اینها نیاز به فهم ورای سینما دارد؛ یعنی در چه تاریخی این فیلم ساخته شده، کوزینتسف کی بوده، یا چرا لارنس الیویه وفادار بوده به متن شکسپیر. اینها چیزهایی است که متأسفانه ما خیلی به ندرت در منتقدانمان میبینیم.»
توصیه به فیلمسازان؛ سینما یاد بگیرید، جایزه را فراموش کنید
داور شانزدهمین جشنواره مردمی فیلم عمار خطاب به هنرمندانی که میخواهند در جشنواره عمار شرکت کنند، گفت: «اولین چیزی که باید داشته باشند شناخت از سینماست. یعنی به سینما مسلط باشند و ابزارش را بشناسند. سینما مجموعهای از فرم و محتواست که به هم تنیدهاند؛ نمیتوانیم بگوییم فیلمی فرمش خوب است و محتوایش بد. یا محتوایش خوب است و فرمش ضعیف است. فیلم، محتوایش بد باشد یعنی فرمش هم بد است، یا فرمش خوب باشد محتوایش هم خوب است. البته نباید موضوع را با محتوا اشتباه بگیریم.»
این داور در ادامه، تاکید کرد: «برای همین اولین توصیهام این است که دوستان حتماً سینما را یاد بگیرند، بر ابزارش مسلط باشند و حسی سینما را دنبال کنند. هنر از حس آدم بلند میشود، صرفا دودوتا چهارتا نیست. نمیتوانیم بگوییم حالا ما یک موضوع خوبی رفتیم و فیلممان هم ناقص است، نه، این قابل قبول نیست. ارزشمندترین مباحث در یک کادر غیرسینمایی به درد نمیخورد. خب کمخرجتر است، مقاله بنویسید، سخنرانی کنید، اعلامیه صادر کنید؛ چرا می روید سراغ سینما؟ کسی که سراغ سینما میآید باید آن را به مفهوم واقعی بلد باشد.»
وی ادامه داد: «به فکر جایزه نباشید؛ به فکر این باشید که یک اثر ماندگار خلق کنید، اثری که تماشاگر و مخاطب را جذب کند و در درجه اول مخاطب را روی یک صندلی بنشاند. عرضم به همه بچهها این است که سینما باید یقه طرف را بگیرد و جذاب باشد. هر فلسفهای هم که شما میبافید و هر پیامی هم میدهید باید در یک قالب جذاب باشد تا بتواند یقه مخاطبت را بگیرد و پیامت را به او منتقل کند. اگر جذاب نباشد، بزرگترین پیامها هم منتقل نمیشود. این را ما از اسلام یاد گرفتیم، از قرآن یاد گرفتیم. قرآن با جذابترین نوع ارائه و نوع کلام، با فصیحترین و بلیغترین نوع کلام ارائه شده است. چرا نیامده خیلی عادی پیام را منتقل کند؟ یعنی بالاترین پیامهای الهی و وجودی و هستی را دارد با جذابترین شکل منتقل میکند. به فرموده حضرت آیتالله جوادی آملی وقتی میگویند سوره یوسف علیهالسلام احسنالقصص است، نه به دلیل اینکه خود قصه حضرت یوسف خیلی قصه خوبی است، نه، به دلیل نوع ارائهاش است، نوع ساختارش این را به صورت احسنالقصص درآورده. خیلی مهم است. فرم این قصه، فرم برجستهای است.»