تسخیر سفارت آمریکا در تهران، در آبان ۱۳۵۸، فقط به تصرف یک ساختمان و افشای اسناد آن محدود نماند؛ این واقعه، همزمان به میدان تقابل روایتها نیز تبدیل شد؛ جایی که رسانههای آمریکایی میکوشیدند تصویری متفاوت از ماجرا به افکار عمومی جهان ارائه دهند. اما رسانه چگونه میتواند جای ظالم و مظلوم، یا به تعبیر دیگر، جای حق و باطل را عوض کند؟
مستند «کدهای سیاه» به کارگردانی مجید رستگار، با تمرکز بر اسناد سفارت سابق آمریکا و بازخوانی عملکرد رسانههای غربی در ماجرای تسخیر لانه جاسوسی، به سراغ همین پرسش رفته است؛ روایتی از پیوند قدرت سیاسی و رسانه و تلاش برای جهتدهی به افکار عمومی، حتی در روزگاری که هنوز خبری از شبکههای اجتماعی و فضای مجازی نبود.در گفتوگو با مجید رستگار، کارگردان و نویسنده این مستند، از ایده شکلگیری «کدهای سیاه»، سه سال پژوهش برای ساخت آن و نقش اسناد تاریخی در بازخوانی جنگ رسانهای آمریکا گفتهایم.
رسانه چگونه جای خیر و شر را عوض میکند؟
مجید رستگار، کارگردان و نویسنده مستند «کدهای سیاه»، درباره اصلیترین علت پرداختن به این موضوع گفت: «این مستند از سوی مدرسه سینمایی ماه به من پیشنهاد شد و روایت ماجرای تسخیر لانهجاسوسی از زاویه رسانهها چیزی که به آن توجه نشده بود و برایم جذاب بود. در طی این چهل سال، یکی از عرصههایی که اغلب از دشمن عقب افتادهایم، بحث رسانه بوده است. ما در بحث رسانه همیشه با مشکل روایت روبرو بودهایم؛ البته به غیر از این جنگ اخیر که به نظرم خیلی خوب کار کردیم و با اینکه رسانههای دنیا داشتند علیه ایران پروپاگاندا میکردند، ایران توانست با استفاده از هوش مصنوعی و آثار خوب و به روزی تولید کند و پیام خودش را بهخوبی به دنیا مخابره نماید و با حجم گسترده تولید خبر و کلیپهای مرتبط با اتفاقات روز و بهویژه خبررسانی خوب تلویزیون بر این پروپاگاندا غلبه کند.»
وی افزود: «اتفاقی که حتی باعث شد سازمان صداوسیما و شبکه خبر مستقیما مورد هدف دشمن قرار گیرد. حتی سازمان صداوسیما در مراکز استانها با وضعی مشابه روبرو بودند و این خود گواه این سند است. رسانه وسیلهای بوده که قدرتهای بزرگ همیشه از آن بهره بردهاند و این موضوع از جنگ جهانی دوم تا به امروز بوده است؛ حتی داعش به صورت ویژه روی رسانه سرمایهگذاری کرده بوده و از آن سوءاستفاده میکرد.»
این کارگردان تصریح کرد: «نکته جذاب در «کدهای سیاه»، نمایش این واقعیت بود که رسانه چگونه میتواند نگاه مردم جهان را نسبت به حقانیت یک کشور تغییر دهد. در آن مقطع، اسناد متعددی علیه سفارت آمریکا کشف و منتشر شد که برخی از آنها از تلاش آمریکاییها برای سازماندهی گروههای مختلف قومی، از جمله کردها، بلوچها، اعراب، ترکمانها و آذریها در همان سالهای ابتدایی انقلاب، با هدف برهم زدن انسجام کشور حکایت داشت. با این حال، رسانههای غربی و بهویژه رسانههای آمریکایی، هیچگاه این اسناد و ابعاد آن را برجسته نکردند و در عوض، تمام تمرکز خود را بر تسخیر سفارت و حمله دانشجویان گذاشتند.»
رستگار با اشاره به اینکه هیچکس تا حالا از این دید به ماجرای تسخیر لانه جاسوسی نگاه نکرده بود، گفت: «هیچکس تا حالا از این دید نگاه نکرده بود که رسانه چطور میتوانند جریانی را که به حق بوده و نمی خواسته دوباره شاهد کودتایی باشد که در سال ۱۳۳۲ اتفاق افتاده را وارونه جلوه دهد؛ طوریکه جای خیر و شر را کاملا تغییر میدهد» وی در پاسخ به این پرسش که چرا تمرکز مستند به جعل رسانهایِ طرف آمریکایی معطوف شده است، گفت: «چون همانطور که در طول مستند هم میبینیم، رسانههای آنها کاری میکنند تا دنیا را به این معطوف کنند که آنها محق هستند؛ و حتی از خانوادههای اعضای سفارت که در ایران بودند، استفاده کردند تا مظلومنمایی کنند. باید این موضوع واکاوی میشد تا نشان دهیم که برنامههایشان چه بوده؛ و به این موضوع پرداخته میشد که رسانهها حتی در آن زمان که فضای مجازی نبود، چه قدرتی داشتند.»
مستندسازی، قدرت تصمیمگیری فیلمساز را تقویت میکند
این مستندساز در ادامه درباره فرآیند تولید کار بیان کرد: «تولید این مستند بر عهده من بود اما دو سال پژوهش جدی داشت که توسط آقای سید میثم حسینی و آقای مسعود ملکی انجام شد. آقای امید نعیمیخرد هم در مرحله آخر برای کارهای پستولید اضافه شدند. تمام اتفاقها و پژوهشها به زبان انگلیسی بود و فهم درست این اسناد و قرار دادن آنها در جای درستش کار را سخت میکرد. تقریبا سه سال و خردهای طول کشید تا این مستند به نمایش برسد و اکران شود.»
رستگار درباره علاقهاش به سینما و مستند نیز اظهار کرد: «از روزی که شروع کردم علاقهمند جدی به سینما بودم، ولی خیلی خوشحالم که مستند هم کار کردم؛ چون مستند به نظر من یک فیلمساز را «لحظهای» میکند؛ یعنی آن نگاهی که باید یک فیلمساز داشته باشد و در لحظه تصمیمگیریهای جدی کند، را در آن قویتر میکند. من سعی کردم کارهایی که میسازم، کارهای خاص، متفاوت و ماندگاری باشد.»