محمدرضا گودرزی مهر، کارگردان مستند «کشنده طبیعی» درباره ایده اولیه این مستند گفت: «برای من موضوع فقط ساخت مستندی درباره یک روش جدید درمان سرطان نبود. چیزی که جذابم کرد، قصه آدمهایی بود که پشت یک پژوهش علمی قرار دارند.» وی افزود: «ما معمولاً نتیجه یک دستاورد علمی را میبینیم، اما کمتر از مسیری که پژوهشگران طی کردهاند، شکستهایی که تجربه کردهاند و امیدهایی که در این مسیر شکل گرفته، خبر داریم.» او ادامه داد: «در کشنده طبیعی با پژوهشگرانی مواجه بودیم که تلاش میکردند از ظرفیت سلولهای کشنده طبیعی یا همان NK برای مقابله با سرطان استفاده کنند. به نظرم این موضوع ظرفیت یک روایت انسانی و علمی را در کنار هم داشت.»
این کارگردان درباره مدت زمان ساخت مستند گفت: «مهمترین و شاید زمانبرترین بخش این مسیر، پژوهش بود. چون ما با یک موضوع پیچیده علمی سروکار داشتیم و برای من بهعنوان فیلمساز، قبل از هر چیز مهم بود که خودم مسئله را بهدرستی بفهمم.» وی افزود: «باید ابتدا با مفاهیم علمی، سازوکار سیستم ایمنی و فرایند درمان با سلولهای کشنده طبیعی آشنا میشدم و بعد تلاش میکردم این مفاهیم پیچیده را به زبانی ساده و قابل فهم برای مخاطب عمومی تبدیل کنم؛ بدون اینکه دقت علمی موضوع از بین برود.»
او تصریح کرد: «در واقع، چالش اصلی این بود که ابتدا خودم موضوع را بفهمم و بعد بتوانم آن را به یک روایت سینمایی تبدیل کنم که مخاطب هم قصه را دنبال کند و هم در جریان آن با یک مسئله علمی آشنا شود.»
چالش اعتماد؛ در دو سطح متفاوت
گودرزیمهر درباره محدودیتها و موانع ساخت این مستند گفت: «یکی از بزرگترین چالشهای ما در ساخت این مستند، مسئله اعتماد بود؛ آن هم در دو سطح متفاوت. اول، جلب اعتماد تیم علمی به مستندسازی که تخصصی در حوزه فعالیت آنها ندارد. طبیعتاً پژوهشگرانی که سالها روی یک مسئله علمی کار کردهاند، نگران هستند که پیچیدگیها و حساسیتهای کارشان بهدرستی درک و روایت نشود. ما باید این اعتماد را ایجاد میکردیم که قرار نیست به بهانه جذابیت سینمایی، واقعیت علمی دچار تحریف شود.»
وی افزود: «چالش دوم، جلب اعتماد بیماران و خانوادههایشان بود که بهمراتب حساستر است. طبیعی است که بسیاری از بیماران و خانوادههایشان تمایل ندارند که در شرایط سخت بیماری مقابل دوربین قرار بگیرند یا تصویر رنج و اضطرابشان ثبت و منتشر شود. ما هم باید به این حریم خصوصی احترام میگذاشتیم. به همین دلیل، در نهایت ناچار شدیم بخشهایی از روایت مربوط به بیمار را بازسازی کنیم.»
او ادامه داد: «در کنار اینها، چالش مهم دیگر، پیدا کردن زبان مناسب برای روایت یک موضوع پیچیده علمی بود. ما با مفاهیمی مثل عملکرد سیستم ایمنی، سلولهای کشنده طبیعی یا NK و مراحل کارآزمایی بالینی سروکار داشتیم. مسئله این بود که چطور این مفاهیم را به زبانی ساده و قابل فهم برای مخاطب عمومی تبدیل کنیم، بدون اینکه به دقت علمی آنها آسیب بزنیم؛ چراکه مخاطب قرار نیست سر کلاس درس بنشیند، بلکه قرار است قصهای را دنبال کند و در جریان آن، با یک جهان علمی تازه آشنا شود.»
لزوم رعایت نقطه تعادل میان علم و قصه انسانی
کارگردان «کشنده طبیعی» درباره سختترین مرحله ساخت مستند گفت: «به نظرم دشوارترین بخش، پیدا کردن نقطه تعادل میان علم و قصه انسانی بود. از یک طرف، پژوهشگران حرفهای علمی مهمی داشتند که نمیشد بهسادگی از کنارشان گذشت. از طرف دیگر، ما با زندگی بیمارانی روبهرو بودیم که موضوع این پژوهش مستقیماً با سرنوشتشان ارتباط داشت.» او افزود: «باید مراقبت می کردیم که نه پیچیدگی علمی، قصه را تحتالشعاع قرار بدهد و نه جذابیت عاطفی، باعث شود درباره نتایج درمان اغراق کنیم.»
گودرزی مهر درباره مواردی که علاقه داشت در مستند به آنها بپردازد ولی نشد، گفت: «یکی از محدودیتهایی که در ساخت «کشنده طبیعی» داشتم این بود که فرصت کافی برای پرداختن به قصههای شخصی پژوهشگران را نداشتیم. مثلاً خانم دکتر مرضیه ابراهیمی خاطراتی برای ما تعریف کردند که هرکدام بهتنهایی ظرفیت ساخت یک مستند مستقل را داشت و یکی از تکاندهندهترین آنها مربوط به زمانی بود که پدرشان را بر اثر سرطان از دست داده بودند، اما همزمان باید مقدمات نخستین تزریق سلولهای NK به یک بیمار سرطانی را فراهم میکردند. ایشان تعریف میکردند که حتی در روزهای خاکسپاری و مراسم پدرشان، از بهشت زهرا پیگیر روند درمان بیمار بودند تا کار متوقف نشود.»
وی همچنین ادامه داد: «یا در مقطعی که برای ادامه پژوهش با مشکل تأمین منابع مالی روبهرو شده بودند، به همراه خانواده تصمیم گرفتند تا با فروش بخشی از داراییهای شخصیشان هزینه پژوهش را تامین کنند.» کارگردان مستند «کشنده طبیعی» تصریح کرد: «اینها برای من قصههای بسیار مهمی بودند. ما معمولاً دانشمندان را با دستاوردهای علمیشان میشناسیم، اما کمتر میدانیم پشت این دستاوردها چه زندگیهایی جریان دارد، چه رنجهایی تحمل میشود و چه انتخابهای دشواری صورت میگیرد.» وی تأکید کرد: «دوست داشتم فرصت بیشتری برای روایت این جنبه از زندگی پژوهشگران داشته باشیم؛ اینکه علم فقط در آزمایشگاه اتفاق نمیفتد و گاهی یک پژوهش، تمام زندگی یک انسان و خانوادهاش را تحت تأثیر قرار میدهد.»
تاثیر مستند در افزایش اعتماد بیماران
گودرزی مهر درباره بازخورد مخاطبان و مواجهه با بیماران گفت: «یکی از جالبترین و در عین حال ارزشمندترین بازخوردهایی که از این مستند گرفتم، مربوط به صحبت خانم دکتر مرضیه ابراهیمی بعد از پخش تلویزیونی فیلم بود. ایشان در جلسهای که با هم داشتیم ضمن تشکر از ساخت مستند گفتند که برای ادامه کارآزمایی بالینی به بیماران داوطلب نیاز داشتند و بعد از پخش مستند، بیماران زیادی از نقاط مختلف کشور با مجموعه آنها تماس گرفته و درخواست کرده بودند که در این کارآزمایی شرکت کنند. این اتفاق برای من خیلی جالب و خوشحالکننده بود، چون ما اساساً یک فیلم تبلیغاتی نساخته بودیم. حتی در طول مستند هیچ نامی از شرکت “کیان ایمن سلول” برده نمیشد و فقط در تیتراژ پایانی به نام این شرکت اشاره کرده بودیم.»
کارگردان «کشنده طبیعی» تصریح کرد: «هدف ما ساخت یک مستند علمی بود؛ میخواستیم مخاطب را با یک مسیر پژوهشی، ظرفیتهای علمی کشور و تلاش پژوهشگرانی که در این حوزه فعالیت میکنند آشنا کنیم، بدون اینکه درباره نتایج درمان اغراق کنیم یا امید غیرواقعی بدهیم. اما همین روایت علمی توانسته بود تا این اندازه دیده شود و اثر بگذارد؛ بهطوریکه تعدادی از بیماران و خانوادههایشان برای آگاهی بیشتر و بررسی امکان مشارکت در کارآزمایی بالینی اقدام کرده بودند.»
او تأکید کرد: «برای من این اتفاق نشان داد که یک مستند علمی، حتی بدون رویکرد تبلیغاتی، میتواند از اطلاعرسانی صرف فراتر برود و در دنیای واقعی اثرگذار باشد. البته این موضوع مسئولیت ما را هم سنگینتر میکند، چون در حوزه پزشکی با امید و زندگی انسانها سروکار داریم و باید مراقب باشیم که امیدآفرینی با ایجاد انتظار غیرواقعی از یک روش درمانی اشتباه گرفته نشود.»
کشف قصه از دل پژوهش
گودرزیمهر درباره میزان آگاهی مردم از پیشرفتهای درمانی کشور و مسیر مستندسازی علمی گفت: «تصور میکنم فاصله قابل توجهی میان آنچه در مراکز پژوهشی اتفاق میافتد و شناخت عمومی مردم از این فعالیتها وجود دارد. البته مسئله فقط اطلاعرسانی درباره موفقیتها نیست. به نظرم ما باید خودِ فرایند پژوهش را برای مردم روایت کنیم. مردم باید بدانند یک دستاورد علمی چگونه شکل میگیرد، چه موانعی دارد، چرا ممکن است سالها طول بکشد و چرا همیشه هم به نتیجه مورد انتظار نمیرسد.»
او ادامه داد: «مستندسازی علمی اگر فقط به معرفی دستاوردها محدود شود، بخش بزرگی از ظرفیت خودش را از دست میدهد. ما باید بتوانیم از دل پژوهش، قصه کشف کنیم؛ قصه آدمهایی که سؤال دارند، تلاش میکنند، شکست میخورند، یاد میگیرند و دوباره ادامه میدهند.» کارگردان «کشنده طبیعی» در پایان تأکید کرد: «به نظرم مهمترین پیام مستند کشنده طبیعی همین است که پژوهش اهمیت دارد و باید برای آن اولویت قائل شویم.»