شهادت فرماندهان نظامی، اگرچه ضربه‌ای سنگین به ساختار دفاعی و نظامی کشور محسوب می‌شود، اما لزوماً به معنای توقف مسیر و پایان یک راه نیست. آنچه در سال‌های گذشته در صنعت موشکی و هوافضای ایران رقم خورده، روایت انتقال تجربه، دانش و مسئولیت از نسلی به نسل دیگر است؛ روایتی که در جنگ دوازده‌روزه نیز بار دیگر خود را نشان داد. مستند «ققنوس» به کارگردانی فرشاد یحیایی، با تمرکز بر پیشرفت صنعت موشکی ایران و توان نقطه‌زنی، تلاش کرده است این استمرار را به تصویر بکشد. این اثر با بهره‌گیری از تصاویر منتشرنشده شهید امیرعلی حاجی‌زاده و جنگ دوازده‌روزه، روایتی از فرماندهانی ارائه می‌دهد که با رفتن هر یک، دیگری از دل تجربه و دانش او برمی‌خیزد؛ درست به مانند ققنوسی که از خاکستر، دوباره جان می‌گیرد. یحیایی در گفت‌وگو با عمارفیلم، از چرایی انتخاب این عنوان، دشواری‌های ساخت مستند در شرایط جنگی و بخش‌هایی از روایت که فرصت پرداختن به آن‌ها فراهم نشد، می‌گوید.
از جرقه ایده تا ققنوس
«ققنوس»، روایتی از پیشرفت صنعت موشکی ایران است؛ مستندی که با تمرکز بر روایت فناوری فضایی و توان نقطه‌زنی ساخته شده و برای نخستین‌بار تصاویری منتشرنشده از شهید امیرعلی حاجی‌زاده و جنگ ۱۲ روزه را به نمایش می‌گذارد. فرشاد یحیایی، کارگردان مستند «ققنوس»، درباره جرقه اولیه ساخت این مستند در بحبوحه جنگ دوازده‌روزه گفت: «جنگ دوازده‌روزه که شروع شد، برای همه مردم یک حال و هوای عجیب غریبی داشت نسبت به جنگ چهل‌روزه؛ چراکه جامعه و مردم را تا حدی در شوک فرو برد، و خصوصا قشر فیلمساز و بچه‌هایی که در حوزه مقاومت و جنگ مستندسازی کرده بودند را در تکاپو انداخت که کاری کنند و تشخیص اینکه چه کاری برای این بازه مؤثر و مفید است، مقداری سخت بود.» وی افزود: «این برمی‌گردد به همان نگاهی که هر فیلمساز و هر هنرمندی دارد؛ البته من خودم در این سطح نیستم و کوچک‌تر از این هستم که بخواهم بگویم هنرمندم، ولی بالاخره با توجه به آن ذائقه‌ای که برای تولید فیلم و مستند دارم، نگاهم به اطرافم این شکلی بود. برای همین در آن شرایط از خودم می پرسیدم که دشمن چه می‌گوید و نقاطی که روی آن دست گذاشته چیست؟ یکی از چیزهایی که دشمن خیلی از لحاظ رسانه‌ای روی آن مانور می داد این بود که “ما سر مار را زدیم”. یعنی به تعبیر خودشان می‌گفتند: “ما فرماندهان ایران را از میان برداشتیم و الان خیلی راحت‌تر می‌توانیم به اهدافمان برسیم.” شهادت فرماندهان هم جدای از آن اندوهی که برای از دست دادنشان داشتیم، باعث نگرانی هم بود. ولی حضور رهبری در آن موقع و آن پیامی که همان ساعات اولیه جنگ دادند، خیلی دلگرم‌کننده بود که جانشینان این عزیزان کارهایشان را می‌کنند و اصطلاحاً “نفر بعدی‌ها” می‌آیند و کارها را دست می‌گیرند.»
کارگردان «ققنوس» ادامه داد: «شاید مقداری از ایده اولیه مستند ما هم از اینجا آمد. یعنی اگرچه که با شهادت هر شخص ضربه‌ای به کشور ما وارد می‌شود اما آن نگاه و دوراندیشی که این فرماندهان داشتند، باعث شد که کار روی زمین نماند.»
فرماندهان به مثابه ققنوسی که از دل خاکستر بلند می شوند
او درباره انتخاب عنوان «ققنوس» برای این مستند توضیح داد: «اسم مستند را ققنوس گذاشتیم، به این خاطر که از دل فرمانده قبلی و از دل آن خاکستر فرمانده قبلی، فرمانده جدید بلند می‌شود. این فقط برای اشخاص صادق نیست، برای آن علم و ادامه آن راه و مسیر هم مصداق درستی است. اصلاً واژه “ققنوس” در اساطیر ما یک پرنده‌ای است که وقتی موعد مرگش فرا می‌رسد، از دل آن آتش و آن خاکستر دوباره یک پرنده زیبای دیگری به وجود می‌آید و نماد یک زندگی دوباره است. در عرصه نبرد نیز وقتی فرمانده‌ای شهید می‌شد، فرمانده بعدی از دل آن خاکستر و آتش بلند می‌شد؛ مثلا وقتی سردار طهرانی‌مقدم شهید شد، نگاه این بود که “باید الان موشکی متوقف بشود” در صورتی که اینطور نشد و سردار حاجی‌زاده آمد و نیروی هوافضا تأسیس شد، چند مرحله پیشرفت کردند، کارهای نیمه‌تمام سردار طهرانی‌مقدم انجام شد، و از آن طرف هم خودشان ابداعات جدیدی خلق کردند؛ ابداعاتی مانند پهپاد. این نشان داد که بله، این تکنولوژی همچنان ادامه پیدا می‌کند و به نسل بعدی منتقل می‌شود. همان‌طور که سردار حاجی‌زاده هم وقتی در همان جنگ دوازده‌روزه به شهادت رسیدند، نفر بعدی، سردار موسوی، به جایش نشست و همان مسیر را ادامه داد.»
نگران نباشید عَلَم زمین نمیفتد
یحیایی همچنین افزود: ما می‌خواستیم با ساخت این مستند به جامعه القا کنیم که “نگران نباشید، این علم زمین نمی‌افتد، بلکه از یک دست به دست دیگر سپرده می‌شود. آن چیزی که در اصل ماندگار است، آن ذهن و آن علم است که از نفری به نفر بعد انتقال پیدا می‌کند. درسته آن شخص را شهید می‌کنند، ولی آن راه را ادامه می یابد و چه بسا پربارتر می شود. یعنی با تلاش بیشتر به پیشرفت‌های بهتری هم می‌رسند.»
کارگردان “ققنوس” با اشاره به محدودیت‌های تولید در ایام جنگ گفت: « انتشار به‌موقع مستند، یکی از مولفه‌هایی بود که خیلی برایم قابل توجه بود و برایم جالب بود که بچه‌های جشنواره عمار هم به این موضوع اشاره کردند و یکی از علت‌هایی هم که داوران به آن جایزه دادند زمان مناسب و سریع انتشار کار بود. موضوع دیگر برای چنین مستندی این بود که در آن زمان کوتاه، مخصوصاً در ایام جنگ، آن هم جنگ دوازده‌روزه، خیلی محدودیت وجود داشت. یعنی اساسا دوربین دست گرفتن سخت بود. در جنگ چهل‌روزه این مشکلات خیلی وجود نداشت و قواعدی ایجاد شد که تصویربرداری را آسانتر کرد. ولی در جنگ دوازده‌روزه کار سخت بود. مخصوصاً در آن هفته اول جنگ که کارها خیلی سازمان‌مند و ساختارمند نشده بود. به علاوه اینکه در آن ایام اینترنت قطع بود، تماس‌ها محدودیت داشت، و خب یک سری از این عزیزان در بحث‌های امنیتی نظامی بودند و نمی‌شد با آن‌ها به‌راحتی ارتباط گرفت و سختی‌هایی از این جنس وجود داشت. ولی چون ما از قبل یک سری ارتباطاتی داشتیم و تاحدودی اعتماد جلب شده بود الحمدلله توانستیم با یک سری عزیزان مصاحبه کنیم. ولی یک سری از کسانی هم که می‌خواستیم با آن‌ها مصاحبه کنیم، نشد. دلایلش کاملا مشخص و روشن است که در آن شرایط و آن ایام کمی از لحاظ امنیتی شرایط مناسب نباشد.»
روایت ناتمام «ققنوس» از تونل‌های زیرزمینی
یحیایی درباره سخت‌ترین مرحله ساخت این مستند گفت: «سختی‌اش همان بحث مراحل تولیدش بود؛ یعنی پس تولید کار، سختی نداشت، برای مراحل تولیدش مقداری اذیت شدیم از همین بابتی که عرض کردم و بحث موانع و محدودیت‌های حفاظتی و امنیتی ای که بود هماهنگ کردن ها را سخت میکرد؛ مثلا هماهنگی یکی از فرماندهان نظامی در آن ایام جنگ دوازده‌روزه خیلی کار سختی بود و به سختی اعتماد می‌کردند. و با عبور از همه مراحل امنیتی، بازم مصاحبه سخت بود. و یکی از سختی‌های دیگرش هم این بود که چون محدوده‌هایی که می‌رفتیم احتمال داشت که آسیبی ببیند و یا حمله‌ای به آنجا بشود، یک مقداری نگرانی از بابت اینکه جان کسی به خطر بیفتد را ایجاد میکرد.»
یحیایی درباره چیزی که که دوست داشت در این مستند به آن بپردازد ولی نشد، گفت: «موردی که دوست داشتم به آن بپردازم بحث تونل‌های زیرزمینی بود؛ افراد زیادی در این ایده نقش مؤثری داشتند که یکی از این افراد دکتر قالیباف بود که متأسفانه در آن ایام نتوانستیم با ایشان مصاحبه کنیم. دوست داشتم حتماً با ایشان یک مصاحبه‌ای داشته باشم، چون خیلی در وارد کردن دستگاه‌های حفاری به ایران نقش مؤثری داشتند و یک همکاری دوجانبه‌ای با شهید حاجی‌زاده شکل داده بودند. از همان دستگاه‌هایی که ایشان به ایران آوردند برای حفاری و کندن تونل‌های زیرزمینی استفاده شد و از همان دستگاه‌ها نیز بعداً مهندسی معکوس شد و تیم سردار حاجی‌زاده آن دستگاه‌ها را ساختند و در حفاری تونل‌های متروی تهران هم از آن استفاده شد. اینها یک بخشی از زحمات سردار قالیباف بوده و در حوزه‌های دیگر هم ایشان الحمدلله نقش مؤثر داشتند؛ برای همین دوست داشتم با ایشان مصاحبه کنم که متأسفانه به دلیل مسئله امنیتی نشد.»
علاقه‌مندان تا ۳۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ برای ثبت‌نام و تحویل آثار فرصت دارند.ادامه
این میزان جمعیت، ظرفیتی فرهنگی برای اکران فیلم‌هایی فراهم می‌کند که هم‌مسیر با انقلاب و جنگ هستند. یکی از فرصت‌های اکران مردمی فیلم‌های کوتاه و بلند در همین میادینی است…ادامه
اکران، قبل از جشنواره در زمان فعالیت‌های دانشجویی با «جنبش عدالت‌خواه دانشجویی» و «جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی» آشنا شدم. از دومین جشنواره عمار، مخاطب آن بودم. در جشنواره سوم، اکران…ادامه
ورود به آرشیو
